प्रश्न १

सामान्य परंतु भिन्न जबाबदाऱ्या आणि संबंधित क्षमता (CBDR-RC) ची तत्त्वे संदर्भित करतात:

(a) ग्रह-उष्णता वाढवणाऱ्या हरितगृह वायूंच्या उत्सर्जनात त्यांच्या ऐतिहासिक योगदानाच्या प्रमाणात हवामान बदलाशी लढण्यासाठी राष्ट्रांच्या जबाबदाऱ्या.

(b) विकासाच्या स्थितीकडे दुर्लक्ष करून सर्व देशांसाठी समान हवामान जबाबदार्या.

(c) ऐच्छिक हवामान कृती संपूर्णपणे राष्ट्रीय आर्थिक विकास दरांद्वारे निर्धारित केली जाते.

(d) पर्यावरणाचा ऱ्हास दूर करण्याची जबाबदारी केवळ विकसित देशांची आहे.

स्पष्टीकरण

-विकसनशील देशांसाठी सुलभ वित्त आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरणाच्या महत्त्वावर जोर देऊन, भारताने संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण असेंब्ली (UNEA) च्या सातव्या सत्राच्या पूर्ण बैठकीत सांगितले की, परिषदेच्या निकालाचे उद्दिष्ट विद्यमान बहुपक्षीय करारांना पूरक असणे आणि सर्व सदस्य देशांद्वारे अंमलबजावणी करण्यायोग्य असावे.

-UNEA ही पर्यावरणविषयक बाबींवर निर्णय घेणारी जगातील सर्वोच्च संस्था आहे, ज्यामध्ये सर्व UN सदस्य राष्ट्रांचा समावेश आहे आणि सातव्या सत्राची थीम ‘ॲडव्हान्सिंग सस्टेनेबल सोल्युशन्स फॉर रेझिलिएंट प्लॅनेट’ आहे.

-पर्यावरण उपाय लोककेंद्रित असले पाहिजेत आणि जागतिक कृती समानता, समान परंतु भिन्न जबाबदाऱ्या आणि संबंधित क्षमता (CBDR-RC) आणि राष्ट्रीय परिस्थितीचा आदर या तत्त्वांद्वारे मार्गदर्शन केले पाहिजे या विश्वासाने भारत UNEA-7 पर्यंत पोहोचतो. CBDR-RC ची तत्त्वे ग्रह-तापमान वाढणाऱ्या हरितगृह वायूंच्या उत्सर्जनात त्यांच्या ऐतिहासिक योगदानाच्या प्रमाणात हवामान बदलाशी लढण्यासाठी राष्ट्रांच्या जबाबदाऱ्यांचा संदर्भ देतात.

त्यामुळे पर्याय (A) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न २

ऑक्टोपसच्या संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:

1. ते मऊ शरीराचे मोलस्क आहेत जे लांब अंतरावर पोहण्याऐवजी समुद्राच्या तळावर रेंगाळतात.

2. ते थेट गिल्समध्ये रक्त पंप करतात, जेथे समुद्राच्या पाण्यामधून ऑक्सिजन शोषला जातो.

3. त्याला चार ह्रदये आहेत.

4. जेव्हा ऑक्टोपस पोहतो तेव्हा तो जेट प्रोपल्शनचा वापर करून वेगाने पाणी बाहेर ढकलतो.

वरील विधानांपैकी किती विधाने बरोबर आहेत?

(अ) फक्त एक

(b) फक्त दोन

(c) फक्त तीन

(d) चारही

स्पष्टीकरण

-ऑक्टोपस हे मऊ शरीराचे मॉलस्क आहेत जे समुद्राच्या त्या भागात राहतात जिथे जास्त ऑक्सिजन नसते. जगण्यासाठी, त्यांनी एक रक्ताभिसरण प्रणाली विकसित केली ज्यामुळे त्यांना शक्य तितका ऑक्सिजन मिळू शकला. ऑक्टोपस सहसा लांब अंतरावर पोहण्याऐवजी समुद्राच्या तळावर रेंगाळतात. त्यामुळे विधान १ बरोबर आहे.

– त्यांची दोन ह्रदये ब्रँचियल ह्रदये म्हणून ओळखली जातात. हे गिलजवळ स्थित आहेत आणि त्यांची विशेष भूमिका आहे: ते गिलकडे रक्त निर्देशित करतात, जिथे समुद्राच्या पाण्यामधून ऑक्सिजन शोषला जातो. तिसरे हृदय, ज्याला सिस्टीमिक हार्ट म्हणून ओळखले जाते, नंतर ऑक्सिजनयुक्त रक्त गिलमधून शरीराच्या उर्वरित भागात पंप करते. ऑक्टोपसला तीन ह्रदये असतात. त्यामुळे विधान 2 बरोबर आहे आणि विधान 3 बरोबर नाही.

– शरीराभोवती रक्त पाठवणारे प्रणालीगत हृदय, जेव्हा ऑक्टोपस पोहते तेव्हा तात्पुरते धडधडणे थांबवते. जेव्हा ऑक्टोपस पोहतो तेव्हा तो जेट प्रोपल्शनचा वापर करून सिफनद्वारे पाणी वेगाने बाहेर ढकलतो. या क्रियेमुळे त्याच्या शरीरात दाब वाढतो, ज्यामुळे हृदयाला रक्त चांगले पंप करणे कठीण होते. त्यामुळे शरीरात ऑक्सिजनचा प्रवाह कमी होतो आणि ऑक्टोपस लवकर थकतो. म्हणूनच ऑक्टोपससाठी पोहायला खूप ऊर्जा लागते, म्हणून ते सहसा शिकारीपासून वाचण्यासाठी करतात. त्यामुळे विधान 4 बरोबर आहे.

– ऑक्टोपसमध्ये लाल ऐवजी निळे रक्त असते, ज्यामुळे ते अनोळखी बनतात. त्यांचे रक्त निळे आहे कारण त्यात हेमोसायनिन, तांबे-आधारित रेणू आहे जो मानवांमध्ये आढळणाऱ्या लोह-आधारित हिमोग्लोबिनऐवजी ऑक्सिजन वाहून नेतो.

त्यामुळे पर्याय (c) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 3

राजमाची ट्रेक, चेंबरा शिखर आणि ताडियंदमोल ट्रेक येथे आहेत:

(अ) पूर्व घाट

(ब) पश्चिम घाट

(c) उत्तर-पूर्व हिमालय

(d) अंदमान आणि निकोबार बेटे

स्पष्टीकरण

हिमालयातील ट्रेकिंग निश्चित आहे, परंतु पश्चिम घाट देखील तितकेच मनमोहक लँडस्केप देतात. युनेस्कोचे जागतिक वारसा स्थळ म्हणून, पश्चिम घाट प्रथमच हायकर्ससाठी भारतातील सर्वात प्रवेशयोग्य आणि फायद्याचे ट्रेकिंग अनुभव देतात. देशाच्या पश्चिमेला पसरलेली ही प्राचीन पर्वतरांग तिच्या समृद्ध जैवविविधतेसाठी, धुके असलेल्या टेकड्या आणि निसर्गरम्य पायवाटेसाठी ओळखली जाते ज्यांना कोणत्याही तांत्रिक कौशल्याची आवश्यकता नाही.

,राजमाची ट्रॅक पश्चिम घाटाच्या सह्याद्रीच्या रांगेत वसलेले आहे. हा ट्रेक मुंबई आणि पुण्याजवळील सर्वात नवशिक्यांसाठी अनुकूल आणि सुंदर ट्रेल्सपैकी एक आहे. या वाटेने श्रीवर्धन आणि मनरंजन या दुहेरी किल्ल्याकडे जाता येते.

(फोटो: विकिपीडिया)

,चेंब्रा शिखर वायनाड जवळ स्थित आहे. दक्षिण पश्चिम घाटातील ट्रेकिंगची ही एक उत्तम ओळख आहे. हृदयाच्या आकाराच्या तलावासाठी ओळखले जाते – कधीही कोरडे होणार नाही असा विश्वास आहे – हा ट्रेक लहान, सुरेख आणि मार्गदर्शित आहे, जो नवशिक्या आणि कुटुंबांसाठी आदर्श आहे.

,ताडीआंदोलकूर्ग (कोडागू) चे सर्वोच्च शिखर, साहस शोधणाऱ्यांसाठी एक आदर्श नवशिक्या ट्रेक. हा मार्ग कक्कबे गावाजवळून सुरू होतो आणि हळूहळू शोला जंगल, धबधबे आणि मोकळ्या गवताळ प्रदेशातून जातो.

त्यामुळे पर्याय (B) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 4

अल मझाहबिया क्षेत्र आहे:

(a) पूर्व ओमानमधील तटीय सरोवर

(b) दक्षिण-पश्चिम कतारमधील वाळवंट

(c) उत्तर इराणमधील डोंगराळ पठार

(d) दक्षिण इराकमधील नदीचे खोरे

स्पष्टीकरण

– भूगर्भशास्त्रज्ञांचा एक गट अल मझाहबिया क्षेत्राचे सर्वेक्षण करत आहे दक्षिण-पश्चिम कतारचे वाळवंटसुमारे 50 वर्षांपूर्वी वाळूवर शेकडो हाडे विखुरलेली दिसली.

-वर्षांनंतर, 2000 च्या दशकाच्या सुरुवातीस, स्मिथसोनियन संस्था आणि कतार संग्रहालयातील शास्त्रज्ञांच्या एका नवीन गटाने रहस्य पूर्णपणे सोडवण्यासाठी परिसर आणि हाडे पुन्हा तपासण्याचा निर्णय घेतला. “आमच्या प्राधिकरणाच्या सदस्यांमध्ये या भागाला ‘डुगॉन्ग स्मशानभूमी’ म्हटले जात असे,” फरहान सकल, पुरातत्वशास्त्रज्ञ आणि कतार संग्रहालयातील उत्खनन आणि साइट व्यवस्थापन प्रमुख आठवते. “पण त्यावेळी, हाडांचा पलंग खरोखर किती समृद्ध आणि विशाल आहे याची आम्हाला कल्पना नव्हती.”

-या नवीन चाचणीतून असे दिसून आले आहे की ही विशाल जागा प्रत्यक्षात 21 दशलक्ष वर्ष जुना सांगाडा आहे, जो समुद्री गायी, शार्क, बॅराकुडा सारखी मासे, प्रागैतिहासिक डॉल्फिन आणि समुद्री कासवांच्या अवशेषांनी भरलेला आहे. 170 हून अधिक जीवाश्म-समृद्ध स्थाने ओळखली गेली, ज्यामुळे ते जगातील सर्वात श्रीमंत सागरी जीवाश्म ठेवींपैकी एक बनले. काही तज्ञांनी त्याची तुलना चिलीच्या प्रसिद्ध व्हेल हिलशी केली, जिथे डझनभर व्हेलचे सांगाडे सापडले.

– अलीकडेच, पीअरजे जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या या क्षेत्रातील एक नवीन शोध समोर आला आहे. सागरी गायीची एक नवीन प्रजाती शोधण्यात आली आहे, तिचे नाव साल्वासिरेन कॅटेरेन्सिस आहे. हे नाव कतारच्या नावावर आहे. हा प्राणी बऱ्यापैकी डगॉन्गसारखा दिसतो, जो आज फक्त 10 मैल दूर राहतो.

त्यामुळे पर्याय (B) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 5

Ratle जलविद्युत प्रकल्प विकसित केला आहे:

(अ) चिनाब नदी

(ब) झेलम नदी

(c) रावी नदी

(d) बियास नदी

स्पष्टीकरण

-जम्मू आणि काश्मीर पोलिसांनी मेघा इंजिनियरिंग अँड इन्फ्रास्ट्रक्चर लिमिटेड (MEIL) ला किश्तवाडच्या द्राबशाल्ला भागात निर्माणाधीन 850 मेगावॅट रॅटले हायड्रो इलेक्ट्रिक प्रोजेक्टमध्ये कथित दहशतवादी संबंध किंवा गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेल्या 29 लोकांच्या सहभागाबद्दल लिहिले होते.

-रॅटल जलविद्युत प्रकल्प (850 मेगावॅट) ही नदीवर चालणारी योजना आहे चिनाब नदी जम्मू आणि काश्मीर केंद्रशासित प्रदेशातील द्राबशाल्ला, जिल्हा किश्तवार हे गाव.

त्यामुळे पर्याय (A) हे योग्य उत्तर आहे.

मागील दैनिक विषयानुसार प्रश्नमंजुषा

दैनिक विषयानुसार प्रश्नमंजुषा – इतिहास, संस्कृती आणि सामाजिक समस्या (आठवडा १३५)

दैनंदिन विषयानुसार प्रश्नमंजुषा – राजकारण आणि शासन (आठवडा 141)

दैनिक विषयवार प्रश्नमंजुषा – विज्ञान आणि तंत्रज्ञान (आठवडा 141)

दैनिक विषयानुसार प्रश्नमंजुषा – अर्थव्यवस्था (आठवडा 141)

दैनिक विषयवार प्रश्नमंजुषा – पर्यावरण आणि भूगोल (आठवडा 140)

दैनिक विषयानुसार प्रश्नमंजुषा – आंतरराष्ट्रीय संबंध (आठवडा 140)

आमच्या UPSC वृत्तपत्राची सदस्यता घ्या आणि गेल्या आठवड्यातील बातम्यांसह अपडेट रहा.

अपडेट रहानवीनतम सहupsc लेखआमच्यात सामील व्हाटेलिग्राम चॅनेल,महाराष्ट्रातील UPSC हबआणि आमचे अनुसरण कराइंस्टाग्रामआणिएक्स.